کلات بی نادر ، آرامگاه بی نادر

بخش مهمی از جاذبه‌های کشورمان ایران را اماکن تاریخی‌ای تشکیل می‌دهند که حرف‌های زیادی راجع به تمدن و فرهنگ ما، از ایران باستان تا ایران امروز دارند. متأسفانه بسیاری از این بناها طی سالیان دراز بر اثر عوامل طبیعی و انسانی تخریب شده و گاهی به طور کامل از بین رفته‌اند. تعداد زیادی از بناهای تاریخی باقی‌مانده توسط کارشناسان مربوطه مرمت و بازسازی شده‌اند و برخی دیگر نیز همچنان در حال تخریب و از بین رفتن هستند. در این میان آن‌چه از اهمیت بسیاری برخوردار است شناخت و معرفی بناهای تاریخی زیادی است که در گوشه و کنار این کشور مملو از تاریخ و تمدن، مهجور مانده‌اند. این امر هم تأثیرات بسزایی بر رونق گردشگری در مناطق مختلف ایران دارد و هم اولین قدم در حفظ آثار با ارزش تاریخی کشورمان است.

قصر خورشید یک بنای تاریخی نادر!

قصر خورشید بنای باشکوه تاریخی‌ای که از دوران نادرشاه افشار به یادگار مانده است مهم‌ترین جاذبه گردشگری شهر کلات در استان خراسان رضوی است. این قصر جلوه‌گاه تلفیق هنر ایرانی با هنر سرزمین هند می‌باشد که در سال ۱۳۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

برای آشنایی بیشتر با عمارت خورشیدی در این مطلب میزبون را همراهی کنید.

نگاهی کوتاه به پادشاهی نادر افشار

نادرشاه افشار از مشهورترین پادشاهان ایرانِ پس از اسلام می‌باشد. وی از سال ۱۱۱۴ تا ۱۱۲۶ هجری شمسی پادشاه ایران بوده است. نادر در هنگامه تجاوز افغان‌ها، روس‌ها و عثمان‌ها به خاک ایران، با قدرت و اقتداری مثال زدنی توانست متجاوزان را سرکوب کرده و استقلال کشور را بازگرداند. پس از به دست آوردن مرزهای از دست رفته ایران، شروع به کشورگشایی کرد و هندوستان و ترکستان را فتح نمود. بسیاری از مورخین، از نظر سیاسی و نظامی به او لقب قدرتمندترین پادشاه ایرانِ پس از اسلام را داده‌اند.

وسعت قلمرو ایران در زمان نادرشاه و سرعت پیشروی در فتوحاتش به گونه‌ای بوده که گویی وی می‌خواسته مرزهای ایران را به دوران باشکوه هخامنشی بازگرداند.

نادرشاه که خود در درگز، بخشی از خطه خراسان به دنیا آمده در سال ۱۱۱۷ شمسی بنایی را در بخش کلات استان خراسان بنیان نهاد که امروزه به قصر خورشید یا عمارت خورشیدی شهرت یافته است.

«دروازه ورودی کلات نادری»
«دروازه ورودی کلات نادری»، عکس از _tripaholics_
«تندیس نادر شاه افشار در ورودی شهر کلات نادری»
«تندیس نادر شاه افشار، دروازه کلات»، عکس از _tripaholics_

قصر خورشید

کلات که به آن کلات نادری نیز می‌گویند، در ۱۵۰ کیلومتری شهر مشهد واقع شده است. جاده مشهد به کلات سراسر دشت‌های شقایق وحشی و گندم‌زارهای زیبایی است که در فراز و نشیب کوهها و دره‌ها خودنمایی می‌کنند.

حدود پنجاه کیلومتر مانده به کلات نادری ناگهان شکل تپه‌ها و کوه‌ها تغییر می‌کند. کوه‌ها مانند یک دژ نظامی در کنار جاده قد علم می‌کنند. گویی نادر در دل صخره‌ها و سنگ‌هایی سخت، در مسیری طاقت‌فرسا با پستی‌ها و بلندی‌های فراوان چیزی پنهان کرده است که نباید دست دشمنانش به آن برسد! حس‌های متناقضی که در طول مسیر و پس از رسیدن به مقصد ذهن را درگیر خود می‌کنند، با نگاهی کوتاه به اتفاقات دوران پادشاهی نادرشاه افشار و کاربری بنای تاریخی قصر خورشید، تبدیل به احساساتی واقعی می‌شوند.

آری، نادر در این مکان در حال ساختن آرامگاه خویش بوده است. آرامگاهی که هم خزانه جواهرات و غنائم جنگیِ نادر بوده و هم مدتی زندانِ مخالفان نادرشاه و دیگر حکمای کلات. هم سال‌ها پس از نادر، محل زندگی برخی از حاکمان آل جلایر بوده و هم قرار بوده که آرامگاه نادرشاه افشار باشد، آرامگاهی که بدون نادر ماند.

«دشت‌های شقایق مسیر مشهد به کلات»
«دشت‌های شقایق – مسیر مشهد به کلات»، عکس از _tripaholics_
کوه‌های دژ مانند در نزدیکی کلات»
«کوه‌های دژ مانند در نزدیکی کلات»، عکس از _tripaholics_

نادرِ دور افتاده از آرامگاه

نادرشاه از اوایل حکومت خود شروع به ساخت این آرامگاه نمود. البته در تمام این ۹ سال از این مکان استفاده‌های مختلف می‌شده است. مرگ نادر به طور ناگهانی به دست سردارانش در خراسان اتفاق افتاد. به خاطر اقداماتش در سال‌های آخر عمرش، شورش‌های زیادی در گوشه و کنار قلمرو ایران روی داد. وی برای خواباندن یکی از این شورشها به خراسان رفته بود که به دلیل خشم گرفتن بر سردارانش شبانه در چادر محل استراحت خویش کشته شد. این‌گونه بود که نه ساخت این مکان به اتمام رسید و نه نادر در این آرامگاه به خاک سپرده شد.

سال‌ها بعد در دوره قاجاریه تغییرات و تعمیراتی روی بنا انجام گردید و این قصر حاکم‌نشین کلات نادری شد.

مشخصات بنای تاریخی قصر خورشید

این بنا در سه طبقه، به شکل هشت ضلعی است که به دست هنرمندان ایرانی و هندی ساخته شده و تلفیق فرهنگ ایران و هند را می‌توان به راحتی در نقوش نمای بیرونی و داخلی عمارت یافت. نقش میوه‌های غیر بومی گرمسیری مانند موز و آناناس گویای فرهنگ هندوستان است و هر بیننده‌ای بدون داشتن این اطلاعات هم با دیدن این نقوش می‌تواند به راحتی ایرانی نبودنش را تشخیص دهد.

قصر خورشید
«یکی از ورودی‌های طبقه همکف قصر خورشید» عکس از _tripaholics_

عمارت خورشیدی در میان باغی سرسبز و زیبا قرار دارد. ارتفاع این قصر ۲۰ متر است. البته این ارتفاع بدون احتساب طبقه سوم می‌باشد. طبقه سوم این بنا برج استوانه‌ای شکلی است که محل اقامت شاه و خانواده‌اش بوده اما هم‌اکنون طی سالیان طولانی و بر اثر عوامل مختلف تخریب شده است.

طبقه زیرین بنا یک سردابه مرکزی با هشت غرفه در اطرافش می‌باشد. هوای این سردابه بسیار خنک است. این سرداب قرار بوده که محل دفن نادر باشد. در دوران قاجار و پس از تغییراتی در بنا، این قسمت به عنوان زندان و سپس به عنوان حمام مورد استفاده قرار گرفت.

طبقه همکف یک تالار بزرگ هشت ضلعی است که از چهارسو بر روی پله‌های هرمی شکل بنا گردیده است. پس از بالا رفتن از پله‌ها در اضلاع هشت‌گانه ورودی‌های منتهی به تالار اصلی کاخ قرار دارد. نمای درونی تالار به معماری دوران تیموری شباهت بسیار زیادی دارد. دور تا دور نمای درونی تالار با کتیبه‌ای که مزین به سوره نبأ می‌باشد، تزیین شده است. همچنین در قسمت بالای طاق نقوش زیبای اسلیمی به چشم می‌خورد.

نمای بیرونی کاخ به معماری دوران صفویه شباهت دارد. تزئینات بیرونی و درونی معماری به وسیله هنرمندان هندی صورت گرفته است. در حقیقت زیبایی اصلی کاخ همین نمای بیرونی است.

دور تا دور کاخ حوضچه‌هایی زیبا که دارای ۱۵۶ فواره آب هستند به چشم می‌خورد. این فواره‌ها علاوه بر زیبایی‌بخشی به نمای بیرونی قصر، کار آبیاری باغ را نیز به عهده داشتند.

آن‌چه با دیدن این فواره‌ها و همچنین بقایای تبوشه‌های آبِ قصر در موزه عمارت، جلب توجه می‌کند، سیستم آبرسانی کاخ در آن زمان بوده است. نادر برای استفاده از آب شیرین قره‌سو که در ۶ کیلومتری عمارت قرار داشت، از توان مهندسان خویش استفاده نمود و سیستم آبرسانی را بنا نهاد. مهندسان پس از مشخص شدن مسیر انتقال آب، با رعایت شیب که تنظیم کننده فشار آب در آب‌نماهای اطراف عمارت بود، کانالی در مسیر انتقال آب حفر کردند و با استفاده از تنبوشه‌های سفالی، لوله‌گذاری کرده و روی لوله‌ها را با خاک نرم پوشاندند.

«نمای بیرونی قصر خورشید»
«نمای بیرونی قصر خورشید»، عکس از _tripaholics_

کلام آخر

کلات نادری مسیری بسیار زیبا در دل کو‌ها و دشت‌های طبیعی و دست نخورده دارد. چه با قصد طبیعت‌گردی راهی کلات شوید و چه با نیت بازدید از اثری تاریخی، مطمئن باشید مقصد بی‌نظیری را انتخاب کرده‌اید.

برای آشنایی با دیگر جاذبه‌های شهر کلات کلیک کنید.

کلات، شهر مُحاط با تپه ماهورها و کوه‌های هزارمسجد

کلات زیبا، سبز و دوست داشتنی، شهر نادر است. کوه‌هایی که کلات را احاطه کرده‌اند، آب و هوای دلکش و آب گوارای قره‌سو سبب شد که نادر کشورگشا پس از اینکه به حکومت رسید و دست مزاحمان و مهاجمان را از خاک ایران کوتاه کرد دستور دهد در کلات کاخی برای او بسازند که به درخشندگی خورشید باشد. حالا پس از گذشت سیصد سال کاخ او همچنان می‌درخشد.

نادر سال‌های عمرش را در همین کاخ به سر برد. او گنجینه‌اش را در همین کاخ پنهان کرد. آیات روی دیوارۀ زیرزمین کاخ، این تصور را ایجاد کرده که شاید نادر می‌خواسته همین کاخ آرامگاهش باشد.

کلات – عکس از مرضیه حسینی

موقعیت جغرافیایی کلات

کلات در لغت به معنی آبادی و زیستگاه بر فراز کوه است. کلات یا دژ نادر در شمال شرقی استان خراسان رضوی واقع است. شمالش را تپه ماهورها و جنوبش را کوه‌های هزارمسجد، شرقش را سرخس و غربش را درگز احاطه کرده است.

کلات شهری است که در قیاس با سرزمین پهناور ایران زمین، یک وجب خاک بیشتر نیست. اما کوه، رود، دشت، دره، باغ، شالیزار را با هم دارد. کرد، ترک، فارس، معماری ایران، هنر هندوستان، اسطوره، تاریخ؛ همه را با هم در خود جای داده است.

کلات – عکس از مرضیه حسینی

فردوسی حکیم در وصف این شهر بی نظیر می‌گوید:
همان به که سوی کلات و چرم/ برانیم و منزل کنیم از میم
چپ و راست آباد و آب روان / بیابان چه جوییم و رنج روان

کلات دژ نفوذناپذیر

این یک وجب از خاک پاک ایران، دژی نفوذ ناپذیر است. این دژ در مقابل تیمور گورکانی ایستادگی کرد. تیمور ۱۴ بار به کلات زیبا لشگر کشید و حمله کرد و هر ۱۴ بار ناکام ماند. کلات خزانه و قلعۀ امنی است که نادرشاه افشار خزاین به غنیمت آورده از هند را درونش پنهان ساخت. نادر مردی دانا، مقتدر و آگاه بود. او می‌دانست که کلات زیبا، امنیت او، خانواده‌اش و گنجینه‌اش را تأمین و تضمین می‌کند.

کاخ خورشید

کاخ خورشید - کلات نادری - مشهد
کاخ خورشید – عکس از سینا

خانۀ امنی که در کلات به دستور نادر بنا شد، کاخ خورشید نام دارد. این خانۀ امن مهم‌ترین جاذبۀ گردشگری و تاریخی کلات محسوب می‌شود. البته این بنای تاریخی بی اندازه ارزشمند است. باید اضافه کنم که ساخت بنا هنوز نیمه‌تمام بود که نادر در آن زندگی می‌کرد. حتی پس از درگذشت او نیز، نیمه تمام رها شد.

کاخ خورشید یک اثر ملی

کاخ خورشید در سال ۱۳۱۸ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. این بنا سه طبقه دارد. ساخت آن توسط اسرای هندی با تلفیقی از معماری ایرانی و هندی صورت گرفته است. اسرای هندی روی دیوارهای کاخ خورشید موز و آناناس کنده کاری کرده‌اند.

تدبیر و اقتدار نادرشاه افشار

نادر از هندوستان فقط به غنائم و زر و سیم قناعت نکرد. او معماران هندی را به اسیری گرفت. از دانش آن‌ها برای آبادی ایران استفاده کرد. جنگ به هیچ عنوان اتفاق خوبی نیست. لشگرکشی به هر خاک و دیاری نکوهیده است. به اسیری گرفتن هم افتخاری ندارد. اما همین که این مرد مقتدر در دوران خود به فکر سازندگی بوده است قابل تقدیر است. در ضمن فراموش نکنیم که دوران نادر به فردی مقتدر نیاز داشت. اقتدار نادر سبب شد تا باری دیگر ایران رنگ خوشی و آرامش را ببیند.

مسجد کلات نادری عکس از داخل کاخ خورشید گرفته شده است.
مسجد کلات نادری – عکس از ابراهیم براز

بند نادری

از دیگر آثار دیدنی کلات، بند نادری است. بند نادری ۷۰ متر ارتفاع دارد. طبق شواهد موجود ممکن است در دوره ایلخانان مغول از سنگ و آجر و ساروج ساخته شده باشد. چنگیز مغول سال ۶۶۰ ه‍.ق‌ به ایران حمله کرد. دورۀ مغول سده‌های هفتم و هشتم را دربرمی‌گیرد.
کلات – عکس از مرضیه حسینی

نهر قره‌سو

جاذبۀ دیگر کلات، یک رشته لوله سنگی است. این لوله‌های سنگی آب شیرین نهر قره‌سو را به کلات می‌رسانده است. از کاخ خورشید تا نهر قره‌سو ۱۲ کیلومتر فاصله است. حالا جز تکه‌هایی از این لوله‌ها باقی نیست. آب قره‌سو در گوارائی و شیرینی زبان‌زد خاص و عام است. نادرِ باهوش و ذکاوت، آب قره‌سو را به کاخ خورشید و شهر روانه کرده بود. او، خانواده‌اش، مردم شهر از این آب گوارا می‌نوشیدند.

قلعه فرود

اثر دیگر، قلعه فرود شاهنامه است. فرود پسر سیاوش و برادر کیخسرو است. فرود به دست طوس کشته شد. این قلعه در روستای گرو در یک کیلومتری شمال غربی کلات قرار دارد. عمر این قلعه به دوره پیش از اسلام می‌رسد.

کلات – عکس از مرضیه حسینی

دیگر دیدنی‌های کلات

از دیگر دیدنی‌های کلات باید مسجد کبود و منطقه اورتکند یا بهشت گمشده را نام برد. راه کلات از شمال مشهد آغاز می‌شود. پس از عبور از روستای پاژ ( زادگاه فردوسی)  ۱۴۵ کیلومتر آن سو‌تر به کلات می‌رسد. پس از کلات، زمینی نیست که از خاکش عطر ایران به مشام برسد. کلات مرز میان ایران و ترکمنستان است.

سفر به کلات

اگر روزی روزگار تصمیم گرفتید به کلات سفر کنید بهتر است نکته‌ای را بدانید. زمان مناسب برای این سفر اردیبهشت ماه است. پس بهتر است امروز و فردا نکنید. همین حالا برای سفر به کلات آماده شوید. اگر به کلات سفر کردید از مناطق عشایری هم دیدن کنید. محصولات لبنی طبیعی هم بخرید. میزبون، ضامن آسایش شما، در کلات نیز همراه شما خواهد بود. شما می‌توانید با اجاره سوئیت در کلات یا اجاره ویلا در کلات چند روز را به راحتی در کلات بگذرانید.