میراث فرهنگی؛ زنده کنندۀ یاد و خاطرۀ گذشتگان

میراث فرهنگی، تمام آن چیزی است که از گذشتگان برای ما باقی مانده و دارای ارزش فرهنگی است. آثار باقی مانده می‌تواند ملموس یا ناملموس باشد. میراث فرهنگی ملموس یعنی بناهای باستانی یا تاریخی، نقاشی‌ها، تندیس‌ها، کتب و نسخ خطی؛ میراث فرهنگی ناملموس یعنی آداب و رسوم خاص یک منطقه، یا نوع گویش و پوشش مردم. میراث فرهنگی، ارزش‌هایی است که از گذشتگان به ما رسیده است و شایسته است که از ما به آیندگان برسد. بر ماست که حلقۀ واسطه‌ای برای ادامۀ این جریان باشیم.

چرا میراث فرهنگی ارزشمند است؟

آنچه از گذشتگان به ما رسیده است، از گذشتگان به ما خبر می‌دهد. با مطالعۀ نشانه‌های باقی مانده از گذشته و گذشتگان است که می‌توانیم دوران پیش از خود را تصور کنیم. نیازهای آن‌ها را بشناسیم. از حکایت‌ها و داستان‌هایی که بر آن‌ها گذشته است مطلع شویم. از فراز و نشیب‌هایی که از سر گذرانده‌اند عبرت بگیریم.

امروزه با پیشرفت علم برای ما مقدّر شده است که با توجه به شکل و ظاهر آثار اکتشافی رازهای شیوۀ زندگی گذشتگان را دریابیم.

آثار لایه چینی چوب در سازمان میراث فرهنگی
آثار لایه چینی چوب در سازمان میراث فرهنگی

شناخت گذشته اهمیت بسیاری دارد. اندک عمر آدمی فرصت تجربۀ تمام ابعاد زندگی را فراهم نمی‌کند. اما با مطالعۀ گذشته، ما می‌توانیم به قدر تمام نسل‌های پیش از خود زندگی کنیم.

حالا تصور کنید که این میراث گرانقدر از بین برود. آن وقت آیندگان باید همه چیز را از ابتدا آغاز کنند. تمام راه رفتۀ گذشتگان را دوباره طی کنند. تشخیص دهند که کدام راه درست است و کدام غلط. این طوری هزاران سال هم که بگذرد باز پیشرفتی صورت نمی‌گیرد. چون تمام هزاران سال و تمام نسل‌های بشر درگیر امتحان راه‌های تکراری هستند. می‌توانیم به این حلقۀ معکوس بگوییم طلسم تکرار.

پس اگر بخواهیم جامعه‌ای پیشرفته و مترقی داشته باشیم لازم است از میراث گرانبهایی که از گذشتگان به ارث برده‌ایم حفاظت کنیم و صد البته آن را مورد توجه و مطالعه قرار دهیم. این طوری از طلسم تکرار نجات می‌یابیم و به سوی صعود حرکت می‌کنیم.

خطری که میراث فرهنگی را تهدید می‌کند

مهم‌ترین خطری که میراث ارزشمند گذشتگان ما را تهدید به نابودی می‌کند، زمان است. همۀ آثار کشف شده در یک روند دگرگونی پیوسته قرار دارند. بنابراین آنچه می‌کوشیم نگهش داریم در اصل در حال دگرگونی است و هرگز آنچه در ابتدا بوده است نخواهد بود.

بر این عامل مهم که ناگزیر است عوامل انسانی را هم اضافه کنید. حضور گردشگران و مواردی از قبیل دست زدن به آثار یا حتی نوری که برای تماشای اثر استفاده می‌شود یا مراحلی که برای شناخت یک اثر یا قابل درک ساختن آن انجام می‌شود، می‌توانند تهدیدی جدی برای این آثار محسوب شوند.

باغ فتح آباد کرمان، قبل و بعد از مرمت
باغ فتح آباد کرمان

دیگر اینکه، نسل‌های مختلف در مقابل آثار گوناگون مواضع متفاوتی دارند. یعنی، ممکن است آنچه برای یک نسل ارزشمند به شمار می‌آید و از میراث فرهنگی محسوب می‌شود، برای نسل بعدی چنین جایگاهی نداشته باشد. در این صورت ممکن است نسل بعدی به احیاء آن آثار بپردازد.

میراث مادّی و گردشگری

آنچه اغلب گردشگران را به سفر به شهرهای مختلف فرامی‌خواند میراث مادّی محسوب می‌شود. میراث مادّی دربرگیرندهٔ میراث فرهنگی فیزیکی یا ملموس هستند؛ مانند بناها و مکان‌های تاریخی، آثار باستانی، مجسمه‌ها، کتاب‌ها، اسناد، آثار هنری، ماشین‌ها و دیگر ساخته‌هایی که گمان می‌رود برای آیندگان ارزشمند باشند. یا اطلاعات ارزشمندی از گذشتگان در خود داشته باشند.

مرمت خانۀ تاریخی غفاری در کرمان
مرمت خانۀ تاریخی غفاری در کرمان

میراث معنوی و گردشگری

آنچه کمتر به آن توجه می‌شود و البته بسیار ارزشمند است میراث معنوی است. یعنی آنچه فضایی را اشغال نمی‌کند و شاید به چشم در نگاه اول دیده نشود اما اطلاعات بسیار مهمی را از گذشتگان به ما می‌رساند؛ همچنین می‌تواند اخبار ما را به آیندگان اطلاع دهد.

میراث معنوی یعنی آداب و رسوم جامعه در یک دورهٔ زمانی خاص یا راه و روش رفتار در جامعه که معمولاً قوانین رسمی عمومی برای کارکرد در یک فضای فرهنگی خاص هستند. به عبارت دیگر میراث معنوی شامل بخشی از فرهنگ ماست که به شکل شفاهی و سینه به سینه به ما به ارث رسیده است.

خانۀ بروجردی‌ها دوران قاجار
خانۀ بروجردی‌ها دوران قاجار

آداب و رسوم برای موقعیت‌های خاص، نوع پوشش، گویش، نوع تفکر، که شاید برخی نام خرافه را بر آن بگذارند، مثل یک زنجیر محکم یک جامعه را به گذشتۀ خودش پیوند می‌دهد و سبب حفظ اصالت می‌شود. به حتم پندهایی در دل هر یک از این بازمانده‌ها نهفته است که می‌تواند راه‌گشای آینده باشد.

لایروبی حوض‌های باغ شاهزاده ماهان
لایروبی حوض‌های باغ شاهزاده ماهان

از جمله میراث معنوی عبارتند از: ارزش‌های اجتماعی، هنرهای نمایشی، هنرهای دستی و سنتی، سنت‌ها، آداب و رسوم و روش‌ها، باورهای زیبایی شناسانه و معنوی، بیان هنری، زبان و دیگر جنبه‌های کارکردهای انسانی. به‌طور کلی حفظ میراث معنوی دشوارتر از حفظ میراث فرهنگی مادّی است.

میراث فرهنگی و گردشگری

وقتی می‌گوییم میراث فرهنگی، میراث مادّی و معنوی، هر دو را با هم در نظر داریم. واقعیت نیز همین است. چون تفکر و اندیشه از سازه‌ها جدا نیستند. در واقع معنویات بشر به صورت آثار مادّی، فرهنگی و تاریخی تجلی می‌یابد. میراث فرهنگی، حقیقت فرهنگی هر ملت است و رکن اساسی آن به‌شمار می‌رود.

طرح مرمتی پل آب برترناو در خراسان جنوبی
طرح مرمتی پل آب برترناو در خراسان جنوبی

گردشگران، ارزش این میراث گران بها را می‌دانند و به همین دلیل است که به شهرهای مختلف سفر می‌کنند و آثار تاریخی و طبیعی هر شهر را با دقت مورد توجه قرار می‌دهند. به حتم برای گردشگران حفظ این آثار در اولویت قرار دارد.

به شهرهای مختلف کشور عزیزمان ایران سفر کنید. از میراث فرهنگی دیدن کنید و در راه رساندن این میراث به آیندگان از هیچ کوششی دریغ نکنید. میزبون، در تمام شهرهای ایران میزبان شماست. پشت‌گرم باشید و سرافراز. اگر مقصد شما شمال ایران است می‌توانید ویلای لاکچری رامسر را امتحان کنید. اگر خواهان جنوب هستید سوئیت کیش را تجربه کنید. اگر نصف جهان شما را به خود می‌خواند سوئیت اصفهان را انتخاب کنید. اگر هم هوس زیارت به دل دارید سوئیت مشهد مایۀ آسایش شماست.

بهشت زمین‌شناسان؛ جزیرۀ پر ماجرا؛ هرمز زیبا

هُرمُز زیبا از جزایر خلیج فارس است. این جزیره ۱۶ کیلومتر با بندرعباس فاصله دارد. این گنبد نمکی بیضی شکل است. موقعیت مکانی و مجاورتش با تنگۀ هرمز در طول تاریخ اهمیت راهبردی و بازرگانی خاصی به آن بخشیده، تا حدی که به کلید خلیج فارس شهره شده است.

پیشینۀ جزیرۀ هرمز

در گذشته‌های دور در مصب رود میناب با خلیج فارس بندر معتبری وجود داشته که نام آن هرمز بوده است. میناب امروزی روی خرابه‌های همان شهر بنا شده است. سال ۷۰۰ هجری قمری وقتی مغولان به هرمز حمله کردند مردم شهر به جزایر اطراف پناه بردند. عده‌ای به جزیرۀ قشم، عده‌ای هم به زرون کوچ کردند. آن‌هایی که به زرون پناه بردند، در آن شهری ساختند و به یاد وطن پیشین نامش را هرمز گذاشتند.

دروازۀ قلبی، جزیرۀ هرمز – عکس از hormoz_qeshm

اما این جزیره، شاید به علت موقعیت مکانی و رونق تجاری، در تاریخ خود کمتر روی آرامش را دیده است. چون چندی بعد از مغول‌ها، پرتغالی‌ها آن را اشغال کردند.

تا اینکه شاه عباس در سال ۱۶۲۲ میلادی هرمز و سواحل جنوبی ایران را از بیگانگان خالی کرد. او پرتغالی‌ها را بیرون کرد. شهرهای هرمز و گمبرون را تخریب کرد. بندرعباس امروزی را بر خرابه‌های گمبرون بنا کرد. اما امروزه هرمز زیبا به هیچ وجه رونق گذشتۀ خود را ندارد.

پاس‌داشت فرهنگ کهن

جالب است بدانید مردمان غیور هرمز زیبا، با تمام رنجی که در دوران کشیده‌اند، همچنان اصالت خود را پاس داشته‌اند. مهم‌ترین اصل برای حفظ اصالت، پوشش و گویش است. همچنین می‌دانید که حفظ این دو عامل از دشوارترین امور ممکن است.

مردم هرمز لالایی‌ها، ضرب‌المثل‌ها، قصه و نوای صیادان را سینه به سینه از نسلی به نسلی منتقل کرده‌اند. آن‌ها با زبان مادری‌شان صحبت می‌کنند. ۹۷ درصد مردم در بازار و محل کسب و پارک و خیابان و … لباس سنتی به تن دارند.

آنچه هرمز را ویژه می‌کند

هرمز را گنبد نمکی می‌نامند. زیرا سطح این جزیره از تپه‌های نمکی پوشیده شده است. این تپه‌ها، اغلب از جنس نمک خوراکی هستند. گاهی این تپه‌ها به بزرگی ۸ کیلومتر می‌رسد. همچنین بلندترین ارتفاع آن ۱۸۶ متر از سطح دریا رقم خورده است.

ساحل سرخ، جزیرۀ هرمز – عکس از hormoz_qeshm

هرمز معدن نمک آبی و سنگ لاشه است. شاید باورتان نشود ولی خاک سرخ این جزیره مهم‌ترین منبع درآمد اهالی شهر است. با این حال این جزیره آب شیرین ندارد و لازم است آب آشامیدنی را از بندرعباس بگیرد.

تنوع خاک در جزیرۀ هرمز – عکس از hormoz_qeshm

تنوع خاک، تپه‌ها، کوه‌های آتشفشانی و نمکی، جلگه‌های پست و هموار، معادن خاک سرخ و نمک سفید، باعث شده جزیرۀ هرمز در مرکز توجه زمین‌شناسان قرار بگیرد.

دیدنی‌های هرمز

درخشش فیتوپلانکتون‌ها در جزیرۀ هرمز
درخشش فیتوپلانکتون‌ها در جزیرۀ هرمز – عکس از hormoz_qeshm

جزایر خلیج فارس همگی به دلیل هم‌جواری با این خلیج، دیدنی و سرشار از زیبایی هستند. خاک‌های متنوع (که نظیرش کمتر در سایر نقاط دیده می‌شود)، آسمان پر ستاره و ساحل‌های منحصر به فرد از برکت این هم‌جواری است. علاوه بر زیبایی‌های طبیعی، در هرمز دو بنای تاریخی وجود دارد که توجه گردشگران را به خود جلب می‌کند. یکی قلعۀ پرتغالی‌ها و دیگری موزۀ احمد نادعلیان.

قلعۀ پرتغالی‌ها

آلفونسو د آلبوکرک یک دریانورد پرتغالی است. او برای اولین بار در سال ۹۰۹ اتفاقی گذارش به خلیج فارس خورد. موقعیت تجاری، اقتصادی، صنعتی آن سبب شد آلفونسو بدون معطلی نقشه‌ای برای حمله به خلیج فارس طراحی کند. او در طراحی نقشه موفق بود. سه سال بعد یعنی سال ۹۱۲ دوباره به خلیج فارس برگشت. این بار با سلاح و سپاه آمده بود. او در سال ۹۱۳ با کشت و کشتار بسیار هرمز را اشغال کرد.

قلعه پرتغالی‌ها

مردم غیور هرمز دست روی دست نگذاشتند. آن‌ها در سال‌های ۹۱۹، ۹۲۵، ۹۲۸ و ۹۵۷ شمسی سر به شورش برداشتند. البته تمام این شورش‌ها سرکوب شد. تا اینکه در سال ۱۰۳۱ امام قلی خان، یکی از امرای شاه عباس، توانست هرمز را آزاد کند. اما هنوز هم آثار و خرابه‌های قلعۀ پرتغالی‌ها و توپ‌های آن‌ها در شمال این جزیره دیده می‌شود.

موزۀ احمد نادعلیان

احمد نادعلیان هنرمند ویژۀ معاصر است. هم اکنون در هرمز سکونت دارد و آثار هنری خود را در یک موزه در معرض دید گردشگران قرار داده است. حضور این هنرمند گرانقدر و آثار زیبای او بسیار ارزشمند است. زیرا نشان پویایی، رشد و حرکت است. وجود این موزه ثابت می‌کند که همچنان ارزش‌ها، زیبایی‌ها و تاریخ‌ها در حال ساخته شدن هستند. ثابت می‌کند ما همچنان وجود داریم. همچنان می‌توانیم بیافرینیم. همچنان می‌توانیم بسازیم.

موزه احمد نادعلیان در هرمز

اگر به هرمز سفر کردید حتماً به این موزه سر بزنید. از این هنرمند معاصر که قدر طبیعت را خوب می‌داندحمایت کنید. باشد تا این چنین هنرمندان بیشتر باشند.

سفر به هرمز

یک پیشنهاد ویژه برای سفر، جزیرۀ هرمز است. به هرمز سفر کنید. زیبایی‌های طبیعی آن را از نزدیک ببینید. رنجی که در طی سال‌ها بر اثر حملۀ متجاوزان متحمل شده است را التیام ببخشید. ساحلش، آسمانش، خلیج فارس را لمس کنید.

در هرمز، میزبون مراقب آسایش شما عزیزان هست. با اجاره سوئیت در هرمز یا اجاره ویلا در جزیره هرمز مهمان بهترین میزبان‌ها باشید.